Бүгенге көндә татар телендә Ясалма Фәһемне (ЯФ / AI) өйрәтү һәм аның белән эшләү өчен зур лингвистик мәгълүматлар базасы (корпуслар), махсус тел модельләре (LLM) һәм автоматик транслитерация кораллары формалашкан. Татар ЯФ дөньясы күбесенчә кирилл имласына нигезләнә, әмма латин графикасын (Zamanälif) да үз эченә алган махсус проектлар һәм конвертерлар бар. [1 (https://www.semanticscholar.org...651468a9c70025), 2 (https://github.com/neurotatarlar/awesome-tatar), 3 (https://huggingface.co/datasets...tar-web-corpus), 4 (https://www.corpus.tatar/en), 5 (https://arxiv.org/html/2602.19174v5), 6 (https://type.today/en/journal/tatar)]
Төп мәгълүматлар базалары һәм ЯФ инструментлары түбәндәге төркемнәргә бүленә:
1. Текст базалары (Корпуслар) һәм Датасетлар
Тел модельләрен өйрәтү өчен төп нигез булып зур текст массалары тора:
Tatar Web Corpus (TatarNLPWorld) (https://huggingface.co/datasets...tar-web-corpus): Бүген ЯФ өчен иң зур ачык датасетларның берсе. Бу базада массакүләм мәгълүмат чаралары, китаплар, Википедия һәм социаль челтәрләрдән җыелган 1 миллионнан артык документ бар. [1 (https://huggingface.co/datasets...tar-web-corpus)]
Татар теленның язма корпусы (corpus.tatar) (https://www.corpus.tatar/): 500 миллионнан артык сүз алланышын (>620 млн токен) берләштергән гаять зур база. Нигездә кириллицада, әмма ЯФ өчен тел кагыйдәләрен өйрәтүдә бәяләп бетергесез чыганак. [1 (https://www.corpus.tatar/en)]
«Туган тел» милли корпусы (tugantel.tatar): Татарстан Фәннәр академиясенең Гамәли семиотика институты тарафыннан эшләнгән, тирән морфологик билгеләмәләргә ия тел базасы. [1 (https://tugantel.tatar/?lang=en), 2 (https://ipsan.tatarstan.ru/eng/...-tugan-tel.htm)]
Латин графикасы өчен датасетлар: ЯФ берләшмәләре тарафыннан җыелган ачык чыганаклар (мәсәлән, CulturaX (https://github.com/neurotatarlar/awesome-tatar) яки татар Википедиясенең латин өлеше) модельләрне ике график системада да эшләргә өйрәтә. [1 (https://github.com/neurotatarlar/awesome-tatar), 2 (https://type.today/en/journal/tatar)]
2. Татар Тел Модельләре (LLM)
Ачык ЯФ платформаларында (Hugging Face) татарча текстны аңлаучы һәм генерацияләүче махсус модельләр барлыкка килде: [1 (https://github.com/neurotatarlar/awesome-tatar)]
TATlit: Татар теле өчен махсус өйрәтелгән модель (якынча 478 миллион параметрлы).
tweety-tatar-base: Көчле өметләр уятучы, Mistral-7B архитектурасына нигезләнгән модель.
mGPT-1.3B-tatar: Төрле телләрне, шул ук вакытта татарчаны да яхшы аңлаучы зур тел моделе.
Глобаль модельләр: ChatGPT (OpenAI), Claude, һәм Google Gemini бүгенге көндә татар телендә (кириллда да, латинда да) иркен аралаша һәм бер графиктан икенчесенә югары дәрәҗәдә тәрҗемә итә ала. [1 (https://tatar-inform.tatar/news...urynda-5896026), 2 (https://github.com/neurotatarlar/awesome-tatar), 3 (https://vatantat.tatmedia.ru/ne...-satmyn-104742), 4 (https://translate.google.com/?hl=ru&sl=en&tl=ru&q=)]
3. Кирилл-Латин конвертерлары һәм Транслитерация ЯФ-кораллары
Кирилл һәм латин базаларын берләштерү өчен махсус программа кораллары кулланыла:
TurkicNLP (https://github.com/turkic-nlp/turkicnlp): Төрки телләр, шул исәптән татар теле өчен эшләнгән заманча Python китапханәсе. Ул ЯФ ярдәмендә текстның контекстын анализлап, кириллдан латинга (һәм киресенчә) ике яклы автоматик транслитерация ясый ала. [1 (https://arxiv.org/html/2602.19174v5)]
Казан галимнәренең алгоритмик модельләре: Татар сүзләренең этимологиясе һәм фонетикасына нигезләнеп эшләнгән, алынма сүзләрне транслитерация кагыйдәләре белән күчерүче махсус ЯФ-конвертерлар эшләп килә. [1 (https://www.researchgate.net/pu...Tatar_language), 2 (https://www.semanticscholar.org...651468a9c70025)]
Lisan.Tatar: Соңгы елларның зур казанышы — гарәп имлясындагы (иске татар теле) текстларны хәзерге татар әдәби теленә (кирилл/латин) күчерүче ясалма фәһем хезмәте. [1 (https://www.azatliq.org/a/33578760.html)]
4. Сөйләм базалары (Аудио һәм Язу)
TatSC (Tatar Speech Corpus) һәм ТатарTTS (https://github.com/IS2AI/TatarTTS): Татарстан Фәннәр академиясе Гамәли семиотика институты һәм ISSAI тарафыннан эшләнгән ачык аудиобаза. Ул сөйләмне тану (STT) һәм текстны тавышка әйләндерү (TTS) базаларын үз эченә ала. [1 (https://research.nu.edu.kz/ru/p...e-tatar-speech), 2 (https://github.com/IS2AI/TatarTTS), 3 (https://github.com/neurotatarlar/awesome-tatar), 4 (https://arxiv.org/html/2602.19174v5)]
Йомгак: Бүген татар ЯФ-ның төп базасы neurotatarlar/awesome-tatar (https://github.com/neurotatarlar/awesome-tatar) ачык проектында тупланган. Монда теләсә кайсы программист яки тикшеренүче татарча кирилл-латин модельләрен өйрәтү өчен барлык әзер ресурсларны таба ала. [1 (https://github.com/neurotatarlar/awesome-tatar)]